Heilzame chaos

Ik ben er van overtuigd, dat we dankzij chaos nog in leven zijn.
Hier is het verhaal, waarom ik dat zo zie.
Wat is chaos? Populistisch gezien is chaos het tegenovergestelde van orde en we spreken van orde, als iets voorspelbaar is. Als ik de koudwaterkraan opendraai, dan verwacht ik koud water, en als ik dat krijg, dan is alles in orde. Als er benzine uitkomt, dan is er chaos.
Orde is dus voorspelbaarheid en veiligheid. Uit het snakken naar voorspelbaarheid en veiligheid is ‘wetenschap’ geboren. Mijn eigen jarenlange hamvraag is echter altijd geweest: Bestaat er wel zo iets als orde in die werkelijkheid buiten mij ? Of leg ik met mijn verstand die orde op aan de werkelijkheid, in een poging om zodoende met die, voor mijn gevoel, chaotische werkelijkheid om te kunnen gaan?
Zelf ben ik geneigd om met Emmanuel Kant te zeggen, dat orde, evenals ruimte , tijd, oorzaak en gevolg geen dingen zijn, die me door de werkelijkheid worden aangeboden, maar ‘categorieën’, structuren van mijn verstand zijn, die ik nodig heb om met die werkelijkheid te kunnen gaan en ze te begrijpen.
Bijvoorbeeld het geval doet zich voor, dat een stuk werkelijkheid ineens niet meer past in die categorieën van dat verstand en dat er door gebrek aan controle, informatie en voorspelbaarheid ineens alles misloopt. Is dat falen te wijten aan de werkelijkheid daar buiten mij, of aan een plotseling ontstane onmacht van mijn verstand? In alle geval, we zijn de kluts kwijt en spreken van chaos. In het ergste geval grijpen we dan ineens weer terug naar de oude veiligheid van goden en rituelen; gaan we weer bidden en bezweren.
Persoonlijk zou ik chaos nooit wanorde te noemen, want dat is ze niet, noch in de werkelijkheid daarbuiten, noch in mijn verstand. Voor mij is het meer een kwestie van een struisvogelei, dat je niet in een eierdopje krijgt. Het dopje schreeuwt: ‘Ik kan dit niet aan. Ik doe niet meer.’ Vervolgens schreeuwt iedereen “chaos”, want niemand schijnt dan meer te weten, waar Abraham de mosterd haalt. Ik heb dan ook grote moeite, als ik wel eens lees: “Hoe ingewikkelder de werkelijkheid wordt, hoe groter de kans bestaat dat er opeens chaos uitbreekt.” De werkelijkheid wordt niet ingewikkeld, onze verstandstructuur kan ze momenteel niet aan. Dat is alles. Werkelijkheid heeft niets te maken met de manier waarop ik ernaar kijk, en vice versa.
Ik las eens het volgende geval van computerepilepsie. Eind zeventiger jaren van de vorige eeuw moest het militaire apparaat van de V.S., om te oefenen, een gefingeerde oorlog voeren. De informatiedichtheid van de computers werd ineens zo groot dat de hele boel in mekaar klapte. Verkeerde adressen, verkeerde ontvangers, enz. enz. . De jongens in het veld kregen de indruk dat ze met een heel andere oorlog bezig waren dan degenen die achter de computers zaten. Er brak computerepilepsie uit. Volkomen chaos werd het genoemd.
Chaos is natuurlijk voor ons gevoel een zeer onaangename toestand. Dat moge duidelijk zijn. Waarom spreek ik dan van heilzame chaos ? Eén ding meen ik ontdekt te hebben en dat is dat chaos mij nog altijd het beste middel lijkt tegen aderverkalking van de maatschappelijke hersenen. Als er chaos is, gaan de hersenen werken om oplossingen te vinden en weer orde op zaken stellen ter wille van ons gevoel van veiligheid. Denk maar eens aan de talloze uitvindingen die plaats vinden als er plots de chaos van een wereldoorlog uitbreekt. Aan de ontdekkingen na de chaos van een wereldepidemie. Waarom was je in de middeleeuwen op 35-jarige leeftijd oud, en nu op 80-jarige leeftijd nog betrekkelijk jong? Iets, waarover ik kan meepraten. Mijn antwoord is: chaos.
Chaos zal er altijd zijn, en ze functioneert .
Morfill en Scheingraber van het Max Planc instituut hebben er een prachtig boek over geschreven. Het heet: “Chaos.” Zonder chaos geen dynamiek en ontwikkeling.
We hebben honderd duizenden jaren training achter de rug om met chaos om te gaan en ons verstand telkens bij te stellen en na al die tijd zijn we gekomen waar we nu zijn. Maar… we zullen er nooit aan gewend raken.

Hein Thijssen